Bazylika Mariacka w Gdańsku stoi na placu pomiędzy ulicami Piwną, Chlebnicką i św. Ducha; od strony Motławy do jednej z bram prowadzi ulica Mariacka. Obecną budowlę rozpoczęto w XIV wieku, a jej sylwetka — z akcentem na zachodnią wieżę i narożne wieżyczki — tworzy jedną z dominujących panoram miasta. Kościół należy do najważniejszych przykładów gotyku ceglanego w rejonie Morza Bałtyckiego.
Historia budowy i przemian
Początki życia sakralnego w tym miejscu pozostają nie do końca wyjaśnione; tradycja podaje rok 1243 jako początek wcześniejszej świątyni drewnianej. Obecną kamienno-ceglaną budowlę rozpoczęto w XIV wieku — pierwszy kamień położono w 1343 roku, a prace konstrukcyjne prowadzono zasadniczo w okresie XIV–XV wieku, z zakończeniem głównych robót przypisywanym latach końca XV i początku XVI stulecia.
Prace prowadzono jednocześnie od wschodu i zachodu. W kolejnych fazach wprowadzano istotne zmiany przestrzenne: pierwotną bazylikową formę części nawowej przekształcono w układ halowy transeptu i prezbiterium, a w końcowym etapie XIV i XV wieku korpus nawowy rozbudowano i pokryto rozbudowanymi sklepieniami. Rada Miejska Gdańska przejęła nadzór nad inwestycją i finansowaniem w ostatniej ćwierci XIV wieku.
Reformacja dotarła do Gdańska na początku XVI wieku; pierwsze nabożeństwo protestanckie w farze miało miejsce w 1529 roku. Przez znaczną część okresu nowożytnego świątynia służyła gminie luterańskiej, natomiast po 1945 roku wróciła do użytkowania rzymskokatolickiego. W XX wieku budowla doznała poważnych zniszczeń w 1945 roku na skutek ostrzału artyleryjskiego; spłonęły drewniane konstrukcje dachów, zawaliło się około 40% sklepień, a stopił się największy dzwon Gratia Dei o masie 5300 kg. Odbudowa rozpoczęła się w 1946 roku, poświęcenie świątyni nastąpiło w 1955 roku, a w 1965 roku kościół otrzymał godność bazyliki mniejszej.
Architektura i wystrój wnętrza
Bazylika zachowała głównie gotycką formę z późnośredniowiecznymi rozwiązaniami przestrzennymi typowymi dla ceglanego gotyku nadbałtyckiego. Budowla wyróżnia się trzecią pod względem objętości pozycją wśród świątyń zbudowanych z cegły na świecie. Zewnętrzną dominantą jest masywna wieża zachodnia oraz liczne narożne wieżyczki, które akcentują bryłę korpusu i transeptu.
Wnętrze doświetlają 37 dużych okien. Dzięki umieszczeniu przypór wewnątrz uzyskano przestrzenie przeznaczone na kaplice — w obrębie kościoła urządzono 29 kaplic. Przekrycia sklepienne obejmują sklepienia gwiaździste, sieciowe i kryształowe; ostatni zwornik sklepienny osadzono w 1502 roku. Przy świątyni w 1518 roku powstała plebania w stylu wczesnego renesansu.
Wystrój wnętrza tworzy bogaty zespół dzieł średniowiecznych i nowożytnych. Do zachowanych i wymienianych zabytków należą m.in. Ołtarz Koronacji Marii, figurka znana jako Piękna Madonna Gdańska, Pietà, ołtarz św. Barbary, Tablica Dziesięciorga Przykazań oraz zegar astronomiczny. Po wojennych stratach część wyposażenia powróciła do świątyni z muzeów polskich i niemieckich.
Odbudowa i prace konserwatorskie we współczesności
Po zakończeniu podstawowej odbudowy po 1945 roku prowadzone były kolejne prace konserwatorskie i modernizacyjne. W latach 1982–1983 wnętrza pokryto warstwą bieli wapiennej. W drugiej dekadzie XXI wieku przeprowadzono kompleksową renowację dachu i elewacji — prace obejmowały wymianę pokrycia dachowego na powierzchni ponad 7 tys. m² oraz odtworzenie niektórych elementów konstrukcyjnych i detali architektonicznych; prace zakończyły się jesienią 2018 roku.
W 2019 roku rozpoczęto prace nad renowacją kamiennej posadzki, zbudowanej głównie z płyt nagrobnych kryjących miejsca pochówku około 6 tys. osób z okresu do początku XIX wieku. Przy pracach konserwatorskich natrafiono na elementy kamienne, które mogą pochodzić z rozebranego zamku krzyżackiego; odkryte fragmenty mają cechy zbliżone do elementów znanych z Malborka.
O roli świątyni dziś
Bazylika pełni funkcję kościoła rzymskokatolickiego i od drugiej połowy XX wieku stała się centrum diecezjalnym; w 1992 roku diecezja gdańska przekształciła się w archidiecezję. W ostatnich latach obiekt poddawano renowacjom konserwatorskim, które miały na celu przywrócenie pierwotnych form architektonicznych i zabezpieczenie zabytkowego wyposażenia ruchomego.
Informacje praktyczne
- Adres: Podkramarska 5, 80-834 Gdańsk — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: nd 13:00–17:00, pn–sob 8:00–17:00
- Telefon: +48583013982
- Strona internetowa: bazylikamariacka.gdansk.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (20 865 opinii)
