Świątynia Artemidy w Efezie – historia, opis, ciekawostki

Świątynia Artemidy w Efezie, znana jako Artemizjon, była monumentalną budowlą wznoszoną trzykrotnie, a jej najsłynniejsza wersja z VI w. p.n.e. należała do siedmiu cudów świata starożytnego. Była to największa świątynia grecka, zbudowana w całości z marmuru. Poniżej poznasz jej burzliwą historię, opis architektury i najciekawsze fakty.

Czym był Artemizjon i jakie było jego znaczenie?

Świątynia Artemidy w Efezie stanowiła centrum kultu efeskiej bogini Artemidy. W odróżnieniu od klasycznej greckiej patronki łowów, jej wizerunek w Efezie łączył cechy helleńskie z anatolijską boginią matką Kybele. Kult ten odgrywał ogromną rolę w życiu duchowym i gospodarczym całego regionu.

Znaczenie sanktuarium wykraczało daleko poza sferę religijną. Świątynia bogini chroniła zgromadzone w jej murach bogactwa, pełniąc funkcję swoistego banku Lewantu. Miasto czterokrotnie zdobyło honorowy tytuł neokoros – „strażnik świątyni”, co podkreślało wagę przybytku. Co roku w maju odbywały się tam odbywające się przez cały miesiąc uroczystości na cześć bóstwa.

Zasięg oddziaływania obiektu potwierdza m.in. relacja z Dziejów Apostolskich (19;24-40). Opisuje ona zamieszki złotników wyrabiających miniaturowe świątynki Artemidy. Krzyczeli oni: „Wielka Artemida Efeska!”, gdyż bali się utraty dochodów. Ten fragment doskonale obrazuje, jak silnie kult był wrośnięty w codzienną ekonomię miasta.

Efezjanie, czyż istnieje człowiek, który by nie wiedział, że miasto Efez oddaje cześć wielkiej Artemidzie i posągowi, który spadł z nieba? Temu nie można zaprzeczyć.

Jak wyglądała świątynia za czasów Krezusa?

W połowie VI w. p.n.e. Krezus – legendarny król Lidii – zlecił budowę zupełnie nowego, wystawnego przybytku. Do realizacji tego śmiałego zadania zaproszono kreteńskich architektów: Chersifrona i jego syna Metagenesa. Współpracował z nimi Teodoros z Samos, który miał doświadczenie w pracach na podmokłym gruncie, kluczowe dla lokalizacji nad rzeką Kayster. Rezultat ich prac był oszałamiający i nieporównywalny z niczym w ówczesnym świecie hellenistycznym.

Archaiczny Artemizjon był pierwszą w pełni monumentalną strukturą wzniesioną ze złocistego marmuru, przewyższającą rozmiarami ateński Partenon.

Budynek zaprojektowano jako joński dipteros, otaczając go efektownym podwójnym rzędem kolumn. Aż 127 smukłych kolumn o wysokości blisko 19 metrów i średnicy w dolnej części 2,5 m tworzyło majestatyczną perystazę. Sam stylobat, czyli marmurowa podstawa, mierzył imponujące 115,14 m na 55,10 m. Całość kryta była cedrowym drewnem, a okazałe wrota wykonano z cyprysu i ozdobiono złoceniami.

Geniusz inżynieryjny Metagenesa rozwiązał ogromny problem logistyczny transportu ciężkich bloków z kamieniołomów. Jego przełomowym pomysłem było zawieszenie prostopadłościennych bloków kamiennych na żelaznych czopach pomiędzy dwoma masywnymi drewnianymi kołami o średnicy ok. 4 m. Taki przemyślny wózek bez przeciążania konstrukcji pozwalał zwierzętom pociągowym ciągnąć ładunek, podczas gdy tylko obręcze kół obracały się na czopach.

Kto podpalił świątynię i jak doszło do odbudowy?

W 356 roku p.n.e. druga z kolei świątynia spłonęła doszczętnie w dramatycznych okolicznościach. Szaleńczy czyn przypisuje się efeskiemu szewcowi Herostratesowi. Podpalenia dokonał z chorobliwej żądzy zapisania się na kartach historii, co wbrew wyrokowi skazującemu go na zapomnienie paradoksalnie się udało. Tradycja głosi, że katastrofa ta zbiegła się dokładnie z nocą narodzin Aleksandra Wielkiego.

Niedługo potem Aleksander Macedoński podczas swojej wyprawy w 334 roku p.n.e. odwiedził zgliszcza. Oferował pełne sfinansowanie odbudowy w zamian za wyrycie w nowej strukturze inskrypcji sławiących jego imię. Reakcja Efezjan była wyjątkowo dyplomatyczna i stanowcza zarazem: odrzucili propozycję, argumentując, że nie uchodzi bogu stawiać świątyni drugiemu bóstwu.

Odbudowę rozpoczęto ze składek mieszkańców i sprzedaży ocalałych elementów. Architekci Dejnokrates, Demetrios oraz Pajonios wznieśli nowy Artemizjon na starych fundamentach, podnosząc go na 13-stopniowej krepidomie. Choć estetyka pozostała wierna poprzedniej wersji, kolumny były tym razem nieco niższe – mierzyły 17,65 metra. Całkowite wymiary trzeciej świątyni ostatecznie wyniosły 111 na 51 metrów.

Wnętrze nowego obiektu wypełniały dzieła najwybitniejszych mistrzów swojej epoki. Sędziwy już Skopas tworzył dynamiczne płaskorzeźby zdobiące dolne bębny kolumn, a Praksyteles pracował nad ołtarzem. Arcydzieło wewnątrz stanowił posąg Artemidy Efeskiej wykonany w kosztownej technice chryzelefantyny – łączył złoto, srebro, kość słoniową, heban i czarny kamień.

Jak zmieniał się wizerunek efeskiej bogini?

Sposób przedstawiania Artemidy Efeskiej drastycznie różnił się od posągów znanych z Grecji właściwej. Przypominał bardziej sztywne, archaiczne rzeźby egipskie. Szatę bogini pokrywały symbole jej nieograniczonej władzy nad światem natury i cywilizacją.

Suknia bogini zdobiona była wizerunkami miejskich wież, co stanowiło jej atrybut jako opiekunki uporządkowanego życia ludzkiego i miast. Znajdowały się tam również liczne wyobrażenia dzikich zwierząt podkreślające jej dominację nad fauną. Wizerunek ten obrósł w tak wielką czcią, że monetach bitych w Efezie widniał jej charakterystyczny symbol – królowa pszczół, przez co nazywano ją również Pszczelą Boginią.

Konkurs rzeźbiarski na Amazonkę

Około 430 roku p.n.e. Efez zorganizował wielki, ogólnohelleński konkurs na statuę rannej Amazonki. Zmagania te przyciągnęły ówczesne sławy rzeźbiarskie, a dzisiaj znamy nazwiska trzech zwycięzców. Pierwsze miejsce zajął Poliklet, twórca kanonu proporcji ludzkiego ciała opartego na podziale na osiem równych części.

Miejsce drugie przypadło Fidiaszowi, artyście który stworzył monumentalną Atenę Partenos i Zeusa Olimpijskiego. Jego wersja Amazonki odznaczała się lekkością i finezją formy. Trzecim laureatem został Kresilas z Krety, autor doskonale rozpoznawalnego popiersia Peryklesa, co potwierdza, że dekorujący świątynię twórcy stanowili absolutny kanon starożytnej sztuki.

Jaka była dalsza historia Artemizjonu?

Okres rzymski nie zaszkodził kultowi – Artemida utożsamiana z Dianą cieszyła się nadal ogromną popularnością wśród rzeszy wyznawców. Punkt zwrotny nastąpił w 268 roku n.e., kiedy to najazd Gotów poważnie naruszył strukturę budowli. Choć sanktuarium było jeszcze użytkowane w ograniczonym stopniu, jego świetność bezpowrotnie minęła.

Ostatecznego aktu zniszczenia dokonali około 400 roku n.e. chrześcijanie, którzy w ramach zwalczania pogańskich kultów zrównali monumentalny gmach z ziemią. Z materiału pochodzącego z rozbiórki Artemizjonu wznoszono nowe budowle, systematycznie zacierając ślady po jednym z największych osiągnięć architektonicznych Greków. Z dawnego przepychu do dzisiejszych czasów pozostała jedna samotna, odtworzona z fragmentów kolumna i ledwo widoczne zarysy fundamentów, które dla przybywających turystów są często źródłem ogromnego rozczarowania.

Jak prowadzono prace archeologiczne na terenie ruin?

Odkrycie miejsca, w którym stała legendarna Świątynia Artemidy, nie było łatwym zadaniem. Poszukiwania trwały 60 lat i dopiero w 1869 roku John Turtle Wood, sponsorowany przez British Museum, natrafił na zatopione w bagnistym gruncie pozostałości. Podczas tych pierwszy wykopalisk udało się wydobyć na światło dzienne fragmenty fryzów i detali kolumn, które następnie trafiły do ekspozycji w Londynie, do słynnej Sali Efeskiej.

Kolejne cykle badań prowadzono na początku XX stulecia. W latach 1896-1906 teren penetrowali archeologowie austriaccy, odkrywając bezcenne artefakty. Z ich inicjatywy w 1965 roku po użyciu pomp do odwodnienia terenu natrafiono na wyjątkowy, wykonany w kształcie podkowy ołtarz ofiarny. Odnalezione wtedy posągi, w tym słynna ranna Amazonka, znajdują się dzisiaj w Wiedniu, w Muzeum Efezu.

Jakie warunki panowały podczas prac?

Warunki prowadzenia wykopalisk były wyjątkowo wymagające przez położenie w zabagnionej dolinie rzeki Kayster. Aby dostać się do najstarszych warstw, ekipy musiały stale odpompowywać wodę gruntową. Odkryto przy tym antyczne kanały i ołowiane rury odwadniające, co dowodzi, że podobne problemy techniczne trapiły już starożytnych budowniczych usiłujących osuszyć teren pod fundamenty.

Dzięki tym odkryciom udało się ustalić, że przed marmurowym Artemizjonem istniały trzy mniejsze warstwy sakralne. Najwcześniejszą stanowił jedynie ołtarz z VII w. p.n.e. Dwie kolejne miały już formę naiskosu – małej świątyńki z własnym frontonem i prostokątną kolumnadą. Z tego wczesnego okresu, datowanego na początek VI w. p.n.e., pochodzi m.in. figurka z kości słoniowej przedstawiająca postać niosącą misę ofiarną.