Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim to neogotycka rezydencja z II połowy XIX wieku, wzniesiona na zlecenie królewny niderlandzkiej Marianny Orańskiej. Monumentalna budowla o kubaturze 90 000 m³ i czterech 33-metrowych wieżach łączy w sobie inspiracje zamkami krzyżackimi, szkockimi i mauretańskimi. Po latach dewastacji obiekt pieczołowicie odrestaurowuje gmina, a trasy zwiedzania z przewodnikiem są dostępne codziennie od 10 do 19. Z artykułu poznasz burzliwe losy fundatorki, architektoniczne tajniki budowli oraz praktyczne wskazówki na wizytę.

Dzieje pałacu i jego fundatorki

Historia tego miejsca nierozerwalnie splata się z postacią Marianny Orańskiej, córki króla Niderlandów Wilhelma I. W 1838 roku odziedziczyła ona dobra kamienieckie po matce Fryderyce Luizie Pruskiej i jeszcze w tym samym roku poleciła Karlowi Friedrichowi Schinklowi przygotowanie pierwszych szkiców letniej rezydencji. Budową kierował młody architekt Ferdynand Martius, a założenia ogrodowe powstały później według koncepcji Petera Josepha Lenné – generalnego dyrektora Ogrodów Pruskich.

Prace wstrzymano w 1848 roku z powodu głośnego skandalu obyczajowego. Księżna, żyjąca w nieudanym małżeństwie z Albrechtem Hohenzollernem, związała się z masztalerzem Johannem von Rossumem i zaszła z nim w ciążę. Po rozwodzie orzeczonym z jej winy sąd pruski zabronił Mariannie przebywania na terenie państwa dłużej niż 24 godziny. Odpowiedzią na ten zakaz stał się zakup posiadłości w pobliskiej Bilej Vodzie na ziemiach Habsburgów – stamtąd mogła swobodnie doglądać kontynuowanych od 1853 roku robót oraz odwiedzać syna Fryderyka Wilhelma Albrechta, któremu przekazała pałac.

Całkowity koszt wzniesienia kompleksu pałacowo-parkowego zamknął się kwotą 971 692 talarów, co odpowiadało równowartości 3 ton złota.

Symboliczne zakończenie budowy nastąpiło 8 maja 1872 roku. Na wzgórzu za grotą odsłonięto wówczas 14-metrową figurę Nike – bogini zwycięstwa, która górowała nad okolicą i widoczna była z daleka. Niestety pomnik nie przetrwał do naszych czasów, jednak starsi mieszkańcy Kamieńca wspominają jeszcze skrzydlatego anioła wieńczącego kolumnę.

Architektoniczny gigant na wzgórzu

Pałac stanął na planie prostokąta o wymiarach 75,3 na 48,3 metra, a jego naroża zaakcentowano czterema wieżami osiągającymi 33,6 m wysokości. Całość utrzymana jest w stylu neogotyckim z wczesnymi nawiązaniami romańskimi. Dwa wewnętrzne dziedzińce (każdy o wymiarach 19,5 × 18,2 m) przedziela przeszklony krużganek arkadowy łączący skrzydła północno-wschodnie i południowo-zachodnie. Na fasadzie frontowej umieszczono rozległy kartusz herbowy z orłem Prus i lwem Niderlandów.

Bryła pałacu otoczona jest murem z parami okrągłych baszt w narożach, a w ciągu murów zlokalizowano wozownię i stajnie. W opinii znawców jest to jedyna na świecie budowla, w której świadomie zmieszano motywy willi włoskich, architektury mauretańskiej i zamków szkockich. Cztery wieże stylizowano na baszty domniemanego grodu Brzetysława II, który według lokalnych przekazów istniał tu w średniowieczu.

Trzon kompozycji stanowi symetria – od szerokich schodów romantycznych po identyczne skrzydła flankujące dziedzińce. Kubatura budynku wynosi 90 000 m³, a powierzchnia użytkowa to blisko 20 000 m².

Co wyróżnia park i mury?

Niegdyś zespół pałacowo-parkowy rozciągał się na 1,15 km² i należał do najbardziej nowoczesnych założeń w Europie. Do naszych czasów odtworzono tylko część spośród kilkudziesięciu niegdyś działających fontann – te zasilano wodą ze specjalnych basenów zbierających deszczówkę na okolicznych wzniesieniach. Dziś ponownie tryska m.in. fontanna na tarasie, a obok niej zachował się budynek dawnej biogazowni.

W drzewostanie parku dominują pomnikowe okazy chronione od 2018 roku – naliczono ich łącznie 89. Wśród nich wyróżnia się dąb „Świętojański” o obwodzie 525 cm, a ponadto potężne buki pospolite, sosny wejmutki i cisy pospolite.

Wojenna pożoga i żmudna odbudowa

W 1945 roku przed nadciągającą Armią Czerwoną potomkowie Marianny opuścili majątek. W opuszczonych wnętrzach hitlerowcy urządzili jeszcze wcześniej skład przejściowy dzieł sztuki ewakuowanych z całego Śląska. Niestety w lutym 1946 roku żołnierze radzieccy podpalili kompleks – ogień strawił dachy i drewniane stropy. To, co ocalało z pożaru, zostało rozgrabione. Marmurowe posadzki i kolumny do dziś zdobią Salę Kongresową warszawskiego Pałacu Kultury i Nauki.

W 1984 roku zrujnowany obiekt wydzierżawiono prywatnemu przedsiębiorcy Włodzimierzowi Sobiechowi, który z własnych środków podniósł dachy, oczyścił sale i uruchomił niewielki hotel. Punktem zwrotnym okazał się powrót nieruchomości pod bezpośredni zarząd gminy Kamieniec Ząbkowicki w 2012 roku. Natychmiast ruszyły intensywne prace zabezpieczające: w 2013 roku odtworzono sklepienia sali balowej, rok później wyremontowano taras widokowy, a w 2015 roku gmina pozyskała ponad 1 mln zł na pokrycie dachowe i ratunkowe prace przy wozowni.

Szacuje się, że cały proces odbudowy potrwa co najmniej do 2030 roku i pochłonie około 300 mln zł – kwota ta nie uwzględnia wyposażenia wnętrz.

Mimo ogromu potrzeb, efekty prac są już dobrze widoczne. W 2018 roku otwarto zrewaloryzowane mauzoleum rodziny Hohenzollernów, a w 2024 roku prezydenckim rozporządzeniem cały zespół architektoniczno-krajobrazowy uznano za pomnik historii – obok opactwa cystersów z największym drewnianym ołtarzem w Polsce. Dzięki staraniom wójta i lokalnej wspólnoty monumentalna rezydencja Marianny uniknęła losu wielu innych dolnośląskich pałaców, które nadal zamieniają się w malownicze ruiny.

Jak zwiedzać pałac?

Zwiedzanie rezydencji odbywa się codziennie od godziny 10:00 do 19:00, z ostatnim wejściem o 18:00. Trasy z przewodnikiem ruszają co pełną godzinę i trwają około 1,5 godziny. Bilety nabywa się w kasie zlokalizowanej w tzw. Czerwonym Kościółku lub bezpośrednio w pałacu. Na weekendy dobrze zaplanować przyjazd na wczesną porę, ponieważ grupy potrafią być liczne. Obiekt jest nieczynny jedynie w Nowy Rok, pierwszy dzień Wielkanocy, 1 listopada oraz Wigilię i Boże Narodzenie.

Dojazd koleją nie stanowi problemu – Kamieniec Ząbkowicki leży przy kluczowej trasie Wrocław–Kłodzko–Międzylesie, a sam pałac widoczny jest już z okien pociągu. Przybywając samochodem, trzeba liczyć się z płatnym parkingiem.

Ile kosztują bilety?

Aktualności cenowe przedstawia poniższa tabela. Warto zwrócić uwagę, że zwiedzanie pałacu można łączyć z wejściem na tarasy widokowe oraz do mauzoleum. Posiadacze Karty Dużej Rodziny, studenci i osoby z niepełnosprawnościami uprawnieni są do biletów ulgowych.

Czego się spodziewać podczas oprowadzania?

Przewodnicy w przystępny sposób opowiadają zarówno o architekturze, jak i o barwnym życiu Marianny – od mezaliansu po biznesową niezależność. Podczas spaceru po dziedzińcach, korytarzach i odrestaurowanych salach turyści dowiadują się m.in., że surowce pochodziły z własnego kamieniołomu marmuru i cegielni księżnej, co znacząco obniżyło koszt budowy. Zwraca się też uwagę na rozplanowanie wnętrz: dawnych pokoi herbacianych okalających dziedziniec i efektownego przeszklonego krużganka.

Wielu odwiedzających podkreśla, że jeszcze kilkanaście lat temu widzieli tutaj wyłącznie zarośniętą ruinę, a obecny stan robi ogromne wrażenie. To zasługa środków z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz determinacji samorządu, który na swoje barki wziął rewitalizację obiektu o znaczeniu ponadlokalnym.

Co zobaczyć w okolicy?

Kamieniec Ząbkowicki oferuje więcej niż sam pałac. Tuż obok znajduje się dawne opactwo cystersów z monumentalnym drewnianym ołtarzem, a w samej wsi warto zajrzeć do kościoła ewangelickiego (dziś pełniącego funkcję sali wystawowej). Wyruszając w promieniu 20 kilometrów, można odwiedzić wiele atrakcji, które wzbogacą wycieczkę po Kotlinie Kłodzkiej i jej obrzeżach:

• Kopalnia Złota w Złotym Stoku (9 km)
• Twierdza Srebrna Góra (17,8 km)
• Most gotycki i Twierdza Kłodzko (ok. 18 km)
• Podziemna Trasa Turystyczna w Kłodzku (18,5 km)
• Jezioro Otmuchowskie (18,2 km)
• Zamek w Otmuchowie (21,5 km)
• Pałac Ławica i Folwark Szyfrów (16,6 km)

Niespodzianki i mniej znane fakty

Mało kto wie, że w pałacowych ogrodach w 1865 roku wyhodowano śląską odmianę jabłoni “Prinz Albrecht von Preussen” (Albrechtsapfel). Powstała ze skrzyżowania odmian Aporta i Reneta Baumanna i do dziś bywa spotykana w starych sadach regionu. To drobny, ale wymowny ślad, że majątek tętnił życiem nie tylko towarzyskim, lecz także sadowniczym.

Figura Nike odsłonięta w 1872 roku mierzyła 14 metrów i była widoczna z odległości wielu kilometrów – dziś zachowały się jedynie archiwalne ryciny.

Ciekawostką jest też sposób, w jaki Marianna radziła sobie z pruskim zakazem pobytu. Kupując posiadłość w Bilej Vodzie, oddalonej o 12 km, mogła legalnie wjeżdżać do Kamieńca na mniej niż dobę – każdorazowo meldując się na posterunku i wyjeżdżając przed upływem 24 godzin. Powtarzała ten schemat wielokrotnie, co pozwoliło jej osobiście doglądać prac aż do przekazania rezydencji synowi.

Współcześnie na tarasach co roku organizowana jest Wiosna Tulipanów, a w kalendarzu znajdują się też Festiwal Nauki, zawody rowerowe MTB i zloty przewodników. Dzięki temu pałac staje się nie tylko świadkiem historii, ale i żywym centrum wydarzeń kulturalnych na pograniczu ziemi kłodzkiej.