Jednym z najważniejszych zabytków na krakowskim Rynku Głównym jest gotycka bazylika archiprezbiterialna Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Ten orientowany, trójnawowy kościół przyciąga uwagę zarówno swoją dwuwieżową fasadą, jak i bezcennym wnętrzem, w którym znajduje się arcydzieło późnego gotyku. Aby w pełni docenić jego skalę i znaczenie, warto poznać dzieje świątyni oraz praktyczne aspekty zwiedzania, które opisujemy w naszym artykule.
Jak powstała Bazylika Mariacka?
Początki murowanej świątyni sięgają lat 1221–1222, gdy biskup Iwo Odrowąż ufundował pierwszy kościół w stylu romańskim. Stanął on w miejscu wcześniejszej, drewnianej budowli, lecz już wkrótce został kompletnie zniszczony podczas najazdów tatarskich w 1241 roku. Mimo tej katastrofy, mieszkańcy Krakowa podjęli decyzję o odbudowie sakralnego obiektu.
W latach 1290–1300 wzniesiono częściowo na starych fundamentach nową, wczesnogotycką konstrukcję halową. Po jej konsekracji, która miała miejsce około 1320 roku, prace kontynuowano. Dalszy, intensywny rozwój architektoniczny przypadł na drugą połowę XIV wieku. Za sprawą fundacji Mikołaja Wierzynka powstało wydłużone prezbiterium, a mistrz Mikołaj Werner w latach 1392–1397 poprowadził przebudowę, obniżając nawy boczne i wprowadzając duże ostrołukowe okna, przez co budowla zyskała obecny układ bazylikowy.
Kolejne stulecia przyniosły dalsze transformacje. Po wstrząsie tektonicznym w 1443 roku runęło sklepienie, co zapoczątkowało szereg prac – dobudowano kaplice boczne i podwyższono wieżę północną. W XVIII stuleciu pod kierunkiem architekta Franciszka Placidiego świątynia zyskała barokowy wystrój – przekształcono wtedy wnętrza, wymieniono wyposażenie i ozdobiono ściany. Kompleksową restaurację w duchu neogotyckim przeprowadził z kolei Tadeusz Stryjeński w końcówce XIX wieku, współpracując z Janem Matejką przy projektowaniu nowej polichromii.
Charakterystyczna bryła i fasada kościoła
Patrząc na bryłę z zewnątrz, uwagę przykuwa ceglana, strzelista sylwetka i bogaty detal rzeźbiarski. Wysokie mury prezbiterium zdobi aż 21 figur na konsolach wieńczącego gzymsu, a na ścianie kaplicy św. Jana Nepomucena znajduje się wykonany techniką sgraffito zegar słoneczny Tadeusza Przypkowskiego z 1954 roku. Od frontu do wnętrza prowadzi natomiast barokowa kruchta wzorowana na formie Grobu Chrystusa, zwieńczona wielkim oknem z witrażami Józefa Mehoffera i Stanisława Wyspiańskiego.
Przy bocznym wejściu od strony placu Mariackiego można dostrzec nietypowy relikt dawnych obyczajów. Jest to żelazna kuna, zwana obręczą pokutników, którą niegdyś zakładano na szyję skazańcom. Zawieszona była tak, by uniemożliwić zarówno klęczenie, jak i wyprostowanie się – obecnie, wskutek podniesienia poziomu gruntu przez wieki, znajduje się tuż nad płytą chodnika.
Hejnalica i dzwonnica
Dwuwieżowa fasada zachodnia ma wyróżniającą się asymetrię wysokości. Wyższa, północna konstrukcja to Hejnalica mierząca 82 metry. Na wysokości dziewiątej kondygnacji jej kwadratowy plan przechodzi w ośmiobok otoczony ostrołukowymi wnękami. Szczyci się gotyckim hełmem autorstwa mistrza Matiasa Heringkana z 1478 roku, który tworzy ośmioboczną iglicę z wieńcem niższych wieżyczek. Na jej czubku od 1666 roku osadzona jest złocona korona – symbol uznania Maryi za Królową Polski, co wiąże się z objawieniami jezuity Giulio Mancinellego. Właśnie z wysokości 54 metrów tej budowli co godzinę rozbrzmiewa hejnał mariacki.
Niższa, południowa struktura liczy 69 metrów i pełni funkcję dzwonnicy. Nakryta jest późnorenesansowym hełmem z 1592 roku, który składa się z eliptycznej kopuły osadzonej na bębnie. Na jej piętrze mieści się renesansowa kaplica pw. Nawrócenia św. Pawła, a w jednym z otworów wisi dzwonek za konających odlany w 1736 roku. Na samej górze znajduje się nieużywany obecnie gong zegarowy.
Hejnalista gra melodię, która nagle się urywa – legenda głosi, że upamiętnia to tatarskiego jeńca, któremu strzała przeszyła gardło podczas ostrzegania miasta przed najazdem w 1241 roku.
Wnętrze pełne bezcennych dzieł sztuki
Przekraczając próg, wzrok od razu wędruje ku wschodniej części prezbiterium nakrytej sklepieniem gwiaździstym mistrza Czipsera. Na zwornikach żeber wyeksponowano herby Polski, Krakowa oraz biskupa Iwona Odrowąża. W przyściennych niszach ustawiono sześć kamiennych posągów proroków wykonanych w 1891 roku przez Zygmunta Langmana, a całość zamyka brązowa balustrada z ażurowymi bramkami. Polichromię na tym obszarze zaprojektował i współtworzył Jan Matejko, a towarzyszące jej witraże wykonali właśnie Józef Mehoffer i Stanisław Wyspiański.
Korpus nawowy wznosi się na wysokość 28 metrów. Tworzy go nawa główna z dwoma bocznymi oraz przylegającymi kaplicami. Na filarach międzynawowych rozmieszczono późnobarokowe ołtarze z obrazami takich artystów jak Giovanni Battista Pittoni czy Łukasz Orłowski. W przęsłach znajdziemy również okazałe stalle radnych i możnych rodów, a nad wejściem góruje chór z 62-głosowymi organami wielkimi.
Przestrzeń ta kryje dwa interesujące kazalnice. Barokowa ambona z 1676 roku przy południowym filarze ukazuje płaskorzeźbione postaci ewangelistów, natomiast neogotycką po stronie północnej wykonał Walenty Wisz. Baldachim tego drugiego dzieła zdobi bogata dekoracja rzeźbiarska, a w płycinach schodów przedstawiono alegorie przedstawione pod postaciami zwierząt:
- żółw jako symbol lenistwa,
- dwa walczące smoki obrazujące gniew,
- smok pożerający jaszczurkę ilustrujący obżarstwo,
- paw symbolizujący pychę.
Ołtarz Wita Stwosza – arcydzieło późnego gotyku
Główny akcent prezbiterium to późnogotyckie retabulum wykonane w latach 1477–1489 przez Wita Stwosza. Mierzący około 13 na 11 metrów pentaptyk składa się z centralnej szafy, dwóch par skrzydeł oraz predelli. Wykorzystano do jego budowy trzy gatunki drewna – twardy dąb na konstrukcję, modrzew na tło i elastyczną lipę na figury.
Scena główna ukazuje Zaśnięcie i Wniebowzięcie Panny Marii w otoczeniu apostołów. Powyżej, w zwieńczeniu, umieszczono Koronację NMP z patronami Polski – świętymi Stanisławem i Wojciechem. Na bocznych skrzydłach rozmieszczono płaskorzeźbione cykle z życia Chrystusa i Marii. W predelli zaś widnieje Drzewo Jessego – genealogia Zbawiciela. Podczas II wojny światowej zabytek został wywieziony do Norymbergi, a po odzyskaniu wrócił do Krakowa w 1946 roku. Kompleksowa konserwacja zakończyła się z kolei w 2021 roku.
Kaplice boczne – różnorodność stylów i fundacji
Północna nawa boczna kryje kaplice fundowane przez zamożnych mieszczan już od pierwszej połowy XV wieku. Do najbardziej znanych należy Kaplica św. Antoniego, zwana też Kaplicą Złoczyńców. To w niej niegdyś przygotowywano przez całą noc skazanych na śmierć, których rankiem wyprowadzano na egzekucję. W Kaplicy św. Jana Chrzciciela spoczywają członkowie rodu Bonerów, a ołtarz zdobi srebrna sukienka z XVII stulecia.
Nawa południowa natomiast mieści Kaplicę Matki Boskiej Częstochowskiej. W ołtarzu głównym znajduje się tu kopia obrazu jasnogórskiego z 1638 roku, ukoronowana papieskimi koronami przez kardynała Stefana Wyszyńskiego. Obok ustawiono klasycystyczny nagrobek Piotra Dunina i jego żony Zofii. Na ścianach widać polichromię Jana Bukowskiego i Włodzimierza Tetmajera. W Kaplicy Aniołów Stróżów uwagę przykuwa z kolei tryptyk z legendą św. Stanisława, przypisywany Stanisławowi Stwoszowi.
Jak wygląda zwiedzanie kościoła Mariackiego?
Obiekt pełni przede wszystkim funkcję sakralną, dlatego główne wejście od strony Rynku przeznaczone jest wyłącznie dla wiernych na modlitwę. Turyści, którzy chcą zobaczyć prezbiterium i przednią część nawy z kaplicami, powinni skorzystać z wejścia od strony placu Mariackiego. W jego pobliżu działa punkt obsługi zwiedzających, gdzie można nabyć bilety. Cena biletu normalnego wynosi 20 zł, a ulgowego 10 zł – dla uczniów, studentów do 26. roku życia i seniorów.
Godziny otwarcia dla odwiedzających są zróżnicowane. Od poniedziałku do soboty wejście możliwe jest od 11:30 do 18:00, przy czym uroczyste otwarcie ołtarza ma miejsce o 11:50. W niedziele i święta przestrzeń ekspozycyjną udostępnia się od 14:00 do 18:00. W wybrane dni, po zakończeniu prac remontowych wieży, istnieje również możliwość wykupienia odrębnego biletu w kasie na placu Mariackim 7 i wejścia na Hejnalicę, aby podziwiać panoramę Starego Miasta.
O czym warto wiedzieć, odwiedzając świątynię?
W murach bazyliki mniejszej – tytuł ten nadał jej papież w 1962 roku – stale funkcjonuje zbiór czterech średniowiecznych dzwonów liturgicznych oraz jednego współczesnego. Należą do nich Półzygmunt, Tenebrat, Misjonał i Mieszczański, do których dołączył odlany w 2019 roku Józef z Nazaretu. Każdy z nich rozbrzmiewa w ściśle określonych porach dnia. Na niższej wieży wisi również dzwonek „za konających” o wadze 7,5 kg z tonem ais³.
Wśród licznych ciekawostek warto przywołać postać Karola Wojtyły, późniejszego papieża Jana Pawła II. Od najmłodszych lat był on związany z parafią – modlił się tutaj, pełnił posługę spowiednika i wygłaszał kazania. Innym ważnym, choć bolesnym wydarzeniem odnotowanym w najnowszej historii świątyni była ceremonia pogrzebowa prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego i jego małżonki Marii, która odbyła się tu 18 kwietnia 2010 roku po tragicznej katastrofie lotniczej.
W przyziemiu wieży południowej znajdują się podziemia z grobami donatorów – książąt oświęcimskich, raciborskich, zatorskich oraz Piastów śląskich.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kiedy powstała pierwsza murowana świątynia na miejscu Bazyliki Mariackiej?
Pierwszy kamienny kościół w tym miejscu powstał około 1221–1222 z fundacji biskupa Iwa Odrowąża.
Co spowodowało zniszczenie pierwszej świątyni i jaka była reakcja mieszkańców?
Świątynię zrujnowały najazdy tatarskie w 1241 roku, a krakowianie zdecydowali się odbudować kościół na starych fundamentach.
Co wyróżnia hejnalicę i jej wieżę w fasadzie zachodniej?
Północna wieża, zwana Hejnalicą, ma 82 metry wysokości z ośmiobocznym zwieńczeniem i od 1666 roku wieńczy ją złocona korona; z wysokości 54 metrów rozbrzmiewa stamtąd hejnał co godzinę.
Jakie drewno użyto do wykonania Ołtarza Wita Stwosza?
Do konstrukcji posłużył twardy dąb, tło wykonano z modrzewia, a rzeźby wyrzeźbiono z elastycznej lipy.
Jakie są zasady wejścia dla turystów chcących zobaczyć wnętrze bazyliki?
Turyści powinni wchodzić bocznym wejściem od placu Mariackiego i kupić bilet w punkcie obsługi przy placu; normalny koszt to 20 zł, ulgowy 10 zł.
W jakich godzinach można zwiedzać prezbiterium i nawy w ciągu tygodnia?
Od poniedziałku do soboty zwiedzanie odbywa się w godzinach 11:30–18:00, a ołtarz jest uroczyście otwierany o 11:50.
Co można zobaczyć w północnej i południowej nawie bocznej?
Północna nawa mieści kaplice fundowane przez mieszczan, m.in. Kaplicę św. Antoniego i kaplicę Bonerów, a południowa zawiera Kaplicę Matki Boskiej Częstochowskiej z kopią obrazu z 1638 roku.
Jakie historyczne osoby i wydarzenia są związane z bazyliką?
Z świątynią związany był Karol Wojtyła jako wierny i kaznodzieja, a w 2010 roku odbyła się tu ceremonia pogrzebowa prezydenta Lecha Kaczyńskiego i jego żony.
