Klasztor cystersów w Lubiążu – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Opactwo Cystersów w Lubiążu to drugi co do wielkości obiekt sakralny na świecie, którego najdłuższa w Europie barokowa fasada ma 223 metry. Monumentalny zespół klasztorny zachwyca kunsztem śląskiego baroku, choć jego historia naznaczona jest licznymi zniszczeniami. W naszym artykule znajdziesz szczegółowe informacje o zwiedzaniu, dziejach i tajemnicach tego niezwykłego miejsca.

Gdzie znajduje się Opactwo Cystersów w Lubiążu i jak dojechać?

Opactwo Cystersów w Lubiążu leży w województwie dolnośląskim, w gminie Wołów, malowniczo usytuowane przy zakolu Odry. Dojazd z Wrocławia zajmuje około godziny drogą DW345, co czyni to miejsce świetnym celem jednodniowej wycieczki. Z Legnicy podróż jest jeszcze krótsza i wynosi zaledwie 35 minut trasą DK94. Osoby wybierające się z Wałbrzycha powinny przeznaczyć na podróż około godziny, jadąc tą samą drogą krajową nr 94.

Przed zespołem klasztornym czekają na zwiedzających dwa parkingi. Pierwszy z nich, usytuowany przy głównej bramie wjazdowej, sąsiaduje z restauracją mieszczącą się w dawnych pomieszczeniach bramnych. Drugi to bezpłatny, nieutwardzony parking przy Pałacu Opata. W mapach Google najłatwiej odnaleźć go, wpisując hasło „Klasztor”.

Jak kształtowały się losy opactwa na przestrzeni wieków?

Dzieje tego miejsca sięgają XII stulecia. W 1163 roku książę śląski Bolesław Wysoki sprowadził cystersów z Turyngii, ustanawiając pierwszą siedzibę tego zakonu na Śląsku. Zakonnicy szybko przekształcili klasztor w istotny ośrodek kultury i piśmiennictwa, gdzie powstawały tak ważne dzieła jak „Kronika książąt polskich” czy „Katalog biskupów wrocławskich”. W XIV wieku wzniesiono tu nowy kościół, a wokół niego rozbudowano zabudowania klasztorne. Okres prosperity został brutalnie przerwany przez wojny husyckie, które spustoszyły opactwo. Kolejne zniszczenia przyniosła wojna trzydziestoletnia, podczas której zagrabiono bezcenną bibliotekę klasztorną i archiwa.

Odrodzenie nadeszło w XVII stuleciu za sprawą opata Arnolda Freiberga. Zapoczątkowana przez niego reforma ekonomiczna oraz ogólna stabilizacja pozwoliły rozpocząć wielką odnowę całego kompleksu w stylu barokowym. W 1660 roku Freiberg sprowadził do Lubiąża Michaela Willmanna, czołowego malarza śląskiego baroku, który spędził tu 46 lat swojego życia i stworzył niezliczone dzieła. Kolejni opaci, w tym Johann Reich, kontynuowali rozbudowę, wznosząc monumentalny Pałac Opata z ponad 300 salami. Świetność skończyła się około 1740 roku, gdy Śląsk przeszedł pod panowanie pruskie. Nowe, protestanckie władze były nieprzychylne katolickiemu zgromadzeniu, co doprowadziło do kasaty zakonu w 1810 roku. Oznaczało to koniec sześciuset lat cysterskiej obecności.

Majątek klasztorny został przejęty przez państwo, a bezcenne zbiory biblioteczne i archiwalne uległy rozproszeniu.

W XIX stuleciu w murach opactwa urządzono szpital, najpierw wojskowy, a od 1823 roku – psychiatryczny. Adaptacja na potrzeby lecznicy wiązała się z nieodwracalnymi zmianami: stawiano ścianki działowe i obniżano sufity, co bezpowrotnie zniszczyło wiele spośród fresków na ścianach i sklepieniach. W czasie II wojny światowej w budynkach klasztornych działała wytwórnia wojskowego sprzętu precyzyjnego, prawdopodobnie filia firmy Telefunken prowadząca badania nad radiolokacją, wraz z obozem pracy.

Co wydarzyło się w opactwie po 1945 roku?

Po zakończeniu wojny katastrofalnych zniszczeń dopełniła Armia Czerwona. Sowieccy żołnierze, poszukując skarbów, palili rzeźbione ramy i obrazy, dewastowali podłogi. Szczególnie barbarzyńsko obeszli się z kryptą pod bazyliką, gdzie rozrzucili mumie opatów i pochowanych tam książąt z dynastii Piastów. W późniejszych latach obiekt był wykorzystywany jako magazyny, składnica makulatury i szpital dla czerwonoarmistów, co tylko pogłębiło degradację.

Przełom nastąpił w 1989 roku, gdy pieczę nad zespołem objęła Fundacja Lubiąż. Od tego czasu trwają żmudne prace renowacyjne, polegające głównie na zabezpieczaniu i stopniowym przywracaniu świetności poszczególnym częściom kompleksu. W 2000 roku zrealizowano jeden z największych projektów – wymianę dachów nad całą, mierzącą 2,5 hektara, połacią. Następnie, aby wyrównać wybite wcześniej posadzki, wylano setki kubików betonu. Prace trwają do dziś, a ich ukoronowaniem było udostępnienie w 2026 roku po 30 latach konserwacji barokowej biblioteki.

Jakie są najważniejsze parametry techniczne opactwa?

Liczby oddziałujące na wyobraźnię najlepiej ilustrują ogrom lubiąskiego opactwa. Jest to drugi co do wielkości obiekt sakralny na świecie, ustępujący jedynie kompleksowi Eskurial w Hiszpanii. Jego kubatura trzykrotnie przewyższa Zamek Królewski na Wawelu. Powierzchnia samych dachów zajmuje około 2,5 hektara, a w murach osadzono ponad 600 okien. Absolutnym ewenementem jest jednak fasada barokowa opactwa – jej długość wynosi 223 metry i jest to najdłuższa fasada barokowa w Europie.

Jak wygląda zwiedzanie zespołu klasztornego?

Zwiedzanie rozpoczyna się przy Pałacu Opata, wejście zdradzają ustawione tam punkty gastronomiczne. Nad wejściem uwagę zwraca okazały kartusz herbowy opactwa, a tuż obok znajduje się tablica informacyjna przed pałacem z planem całego założenia. Wędrówkę z przewodnikiem rozpoczyna się o pełnych godzinach, a cała trasa zajmuje około 60 minut. Bilety kosztują 25 zł normalny i 20 zł ulgowy. Godziny otwarcia zmieniają się sezonowo: od kwietnia do końca września obiekt jest dostępny od 9:00 do 18:00, a od października do końca marca od 10:00 do 15:00.

Pierwszym pomieszczeniem na trasie jest Jadalnia w Pałacu Opata. Jej główną ozdobę stanowi barokowy plafon autorstwa Michaela Willmanna z lat 1692–93. Sufit zdobi dodatkowo kunsztowna sztukateria, a całe wnętrze daje przedsmak tego, co czeka na zwiedzających w najważniejszym punkcie programu. Zanim jednak turyści tam dotrą, mijają makietę całego założenia, która pomaga zrozumieć skalę i rozplanowanie kompleksu.

Sala Książęca – arcydzieło śląskiego baroku

Sala Książęca, uznawana za najpiękniejszą w całym opactwie, to wnętrze o powierzchni ponad 400 metrów kwadratowych i wysokości 13,4 metra. Jest ona efektem współpracy trzech wybitnych artystów. Monumentalny plafon na suficie pt. „Zwycięstwo wiary katolickiej nad herezjami i niewiernymi” oraz cykl obrazów to dzieło Philipa Christiana Bentuma. Malowidło to jest imponujących rozmiarów – ma 28 metrów długości i 14 szerokości. Dekoracje rzeźbiarskie wykonał Joseph Frantz Mangoldt, a misterną sztukaterię powiercono Antoniiemu Provisore.

W centralnym punkcie empory wzrok przykuwa niezwykła rzeźba – Atlas dźwigający ziemię. To właśnie tam znajduje się jeden z popisowych barokowych iluzjonistycznych zabiegów. Jedne z drzwi na chórze są prawdziwe, drugie zaś zostały perfekcyjnie namalowane, by zachować idealną symetrię. Podobne złudzenie można dostrzec na suficie, gdzie postać zdaje się wychodzić z kadru, tworząc efekt „barokowego 3D”. Sala ta posłużyła za scenerię do teledysku Sylwii Grzeszczak do piosenki „Małe rzeczy”, a także do reklamy kabanosów Tarczyński.

To jedyne wnętrze, które uniknęło dewastacji w 1945 roku. Podobno po tragicznym upadku żołnierza radzieckiego, który przebił plafon i zginął, dowództwo nakazało po prostu zamurować wejście.

Refektarz letni i jego iluzje

Kolejnym punktem zwiedzania jest refektarz letni, czyli dawna klasztorna jadalnia. W centralnym punkcie sklepienia znajduje się plafon „Cudowne rozmnożenie chleba i ryb”, wykonany w technice fresku. To, co zwykle uznaje się za bogatą sztukaterię wokół obrazu, jest w rzeczywistości iluzją malarską – zdobienia, aniołki i architektoniczne detale zostały po mistrzowsku namalowane.

Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

Z refektarza turyści wychodzą na zewnątrz i otoczeni klasztornymi murami wchodzą do kościoła Najświętszej Marii Panny. Z zewnątrz prezentuje się on imponująco, z fasadą zwieńczoną dwiema wieżami, jednak wnętrze poraża swoją pustką. Wszystkie ołtarze, obrazy i dekoracje zostały zrabowane lub zniszczone. Jedyne, co przypomina o dawnej świetności, to żelazna brama oddzielająca niegdyś część klauzurową od świeckiej oraz ocalała rama po obrazie Willmanna. Mimo to surowe, gotyckie sklepienie robi wrażenie i pozwala wyobrazić sobie pierwotną architekturę świątyni.

W podziemiach bazyliki znajduje się krypta – drugie po Wawelu największe mauzoleum książęce w Polsce. Spoczywają tam przedstawiciele dynastii Piastów Śląskich, między innymi sam fundator, Bolesław Wysoki oraz Henryk III głogowski. Wśród pochowanych jest też jedyna osoba świecka – Michael Willmann, którego mumia jako jedyna została zidentyfikowana po sowieckiej dewastacji. Łącznie w krypcie znajduje się 98 mumii opatów i zakonników.

Kościół parafialny pw. św. Walentego – nieodkryta perła

Niedaleko głównego kompleksu, na wzgórzu nazywanym niegdyś „Winną Górą”, stoi barokowy kościół parafialny pw. św. Walentego, wzniesiony w latach 1734–43. Wnętrze zdobią malowidła Ignacego Axera, który był uczniem Christiana Bentuma – tego samego, który malował Salę Książęcą. Co więcej, Bentum jest także autorem głównego ołtarza, a rzeźby wykonał tu Józef Mangoldt, który również współtworzył wystrój Sali Książęcej. W kaplicach bocznych znajdują się ponadto obrazy Willmanna. Choć świątynia jest zamknięta dla turystów, jej bogate wnętrze można dobrze obejrzeć przez kratę. Aby wejść do środka, trzeba zjawić się przed lub po nabożeństwie.

Jakie tajemnice skrywają mury klasztoru?

Opactwo obrosło wieloma legendami, podszywanymi autentycznymi, dramatycznymi wydarzeniami. Już w XIX wieku urządzenie szpitala psychiatrycznego doprowadziło do powstania opowieści o duchach pacjentów błąkających się po korytarzach. Mroczną kartę dopisała historia II wojny światowej i powojnia. W latach 80. XX wieku Służba Bezpieczeństwa PRL, angażując wojsko, prowadziła w klasztornych lochach zakrojone na szeroką skalę poszukiwania mitycznego „złota Wrocławia”. Skarbu nie znaleziono, ale działania te tylko pogłębiły zniszczenia. Historię tę szczegółowo opisał w swoich książkach-reportażach dziennikarz i dokumentalista Tomasz Bonek, który od ponad 20 lat angażuje się w promocję Lubiąża. W 1997 roku opactwem zainteresował się podobno sam Michael Jackson, rozważając jego zakup na europejską rezydencję i muzeum. Lista gości, którzy przewinęli się przez to miejsce, jest zaskakująco długa – od teledysków zespołu Behemoth, przez Sylwię Grzeszczak, po reklamy i produkcje filmowe.

W lipcu 2024 roku, na dziedzińcu zainicjowano eksperyment na 100 lat. W kapsule czasu umieszczono niezwykle lepki gudron, który spływa w tempie jednej kropli na dekadę. Po jego skapnięciu odsłoni się klucz do skrytki z przedmiotami naszej epoki, w tym smartfonem i kartą kredytową.