Kaplica Czaszek w Czermnej – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kaplica Czaszek w Czermnej to jedyny w Polsce obiekt sakralny, gdzie ściany i sufit wyłożone są około trzema tysiącami ludzkich czaszek oraz piszczeli. Miejsce to upamiętnia ofiary dawnych konfliktów zbrojnych i epidemii, a jego niezwykły wystrój robi porażające wrażenie. Zachęcamy do lektury naszego artykułu, aby poznać dokładną historię, ciekawostki oraz wskazówki praktyczne przed wizytą.

Historia Kaplicy Czaszek

Budowę zainicjował w 1776 roku ksiądz Wacław Tomaszek, proboszcz parafii w Czermnej. Podczas rutynowego obchodu przy dzwonnicy dostrzegł na skarpie wystające ludzkie czaszki. Razem z grabarzem J. Langerem i kościelnym J. Schmidtem wydobył zalegające płytko szczątki, których liczba przerosła oczekiwania wszystkich trzech pomocników.

Inspiracją dla duchownego była podróż do katakumb w Rzymie z 1775 roku. Przy wsparciu finansowym Leopolda von Leslie postanowił przekształcić znalezione kości w ossuarium – miejsce pamięci i przestrogi. Prace budowlane ukończono w 1784 roku, a przez kolejne dwie dekady ksiądz wraz z grabarzem zbierali szczątki z okolic Kudowy-Zdroju, Dusznik i Polanicy. Końcowy wystrój kaplicy udało się zamknąć dopiero w roku 1804.

Większość kości pochodziła z terenu późniejszego cmentarza parafialnego w Czermnej oraz masowych grobów z czasów walk. Ksiądz Tomaszek i J. Langer czyścili i bielili każdą kość, a po latach obaj wyrazili życzenie, by ich własne szczątki spoczęły w tym samym grobowcu. Ich czaszki do dziś spoczywają na ołtarzu pośród innych eksponatów.

Co zastaniesz we wnętrzu?

Niewielka, barokowa przestrzeń od progu uderza szczelnie ułożonymi kośćmi na każdej płaszczyźnie. Na ścianach i suficie rozmieszczono około 3 tysięcy czaszek i piszczeli, podczas gdy w podziemnej krypcie spoczywa kolejne 20–30 tysięcy szkieletów. Kaplica pełni funkcję wspólnego grobu dla ofiar licznych wojen oraz fal chorób zakaźnych, które dziesiątkowały ziemię kłodzką.

Ołtarz, symbole i układ kości

Centralne miejsce zajmuje skromny barokowy ołtarz z krucyfiksem, na którym wyeksponowano wybrane okazy. Po bokach ołtarza ustawiono dwie drewniane figury – jedna trzyma trąbkę z łacińskim napisem „Powstańcie z martwych”, a druga wagę z hasłem „Pójdźcie pod sąd”. Ich obecność kieruje myśli ku sądowi ostatecznemu i życiu wiecznemu.

Układ kośćca nie jest przypadkowy – czaszki i większe kości udowe ułożono warstwami, tworząc swoisty szkielet architektoniczny. Przestrzeń kwadratowej kaplicy wypełniają dodatkowo zdobienia, które przy swojej surowości nakazują refleksję nad kruchością doczesności.

Eksponowane szczątki i ich historie

Widocznym punktem ekspozycji jest czaszka grabarza Langera oraz wyjątkowo długa kość udowa człowieka o wzroście około 2 metrów, prawdopodobnie pochodząca od żołnierza szwedzkiego. Nieopodal leży źle zrośnięta kość kończyny, obok której wyodrębniono czaszkę ze zmianami chorobowymi, dokumentującą ówczesne braki w leczeniu urazów i schorzeń.

Trzy tysiące czaszek na ścianach i dwadzieścia jeden tysięcy szkieletów w krypcie tworzą jedyne takie ossuarium w kraju i jedno z trzech na całym kontynencie.

W ołtarzu spoczywają również czaszki małżeństwa – sołtysa Martinca i jego żony. On został rozstrzelany przez Prusaków po tym, jak przeprowadził oddziały austriackie przez labirynt Błędnych Skał. Ona zginęła od ciosu ostrym narzędziem, gdy usiłowała zasłonić męża własnym ciałem. Obie czaszki noszą jednoznaczne ślady gwałtownej śmierci.

Kolejną osobliwością jest czaszka Tatara – jej anatomia jednoznacznie wskazuje na azjatyckie pochodzenie. Choć tożsamość zmarłego pozostaje zagadką, obiekt ten świadczy o mieszaniu się kultur i wojsk przemieszczających się przez region. Wszystkie kości stale przypominają o dawnych konfliktach, od wojny trzydziestoletniej aż po wojnę siedmioletnią.

Informacje praktyczne dla odwiedzających

Zwiedzanie odbywa się tylko w grupach około 10 osób, a cała wizyta zajmuje przeciętnie 20 minut. Budynek znajduje się pod adresem ul. Tadeusza Kościuszki 54 w dzielnicy Czermna, niespełna 1 km od centrum Kudowy-Zdroju. Kasa biletowa umiejscowiona jest naprzeciwko wejścia do kaplicy, a w jej pobliżu warto zwrócić uwagę na pomnik z 1914 roku z trójjęzyczną inskrypcją.

Godziny otwarcia

Obiekt udostępniany jest od wtorku do niedzieli, a ostatnie wejście przypada na 15 minut przed zamknięciem. Pory funkcjonowania zmieniają się w zależności od miesiąca i wyglądają następująco:

• maj – czerwiec: 9:00 – 17:30,
• lipiec – wrzesień: 9:30 – 17:00,
• październik: 10:00 – 17:00,
• listopad – kwiecień: 10:00 – 16:00.

Ceny biletów

Dochód ze sprzedaży wejściówek wspiera remonty i konserwację zabytku. Szczegółowy cennik zestawiono poniżej:

Dojazd i parking

Samochodem najlepiej kierować się ul. Jana Pawła II, a następnie ul. Tadeusza Kościuszki. Przy parafii działa bezpłatny parking, na którym zazwyczaj można znaleźć wolne stanowisko. Alternatywą jest płatny postój przy ulicy Kościuszki, oddalony o kilkadziesiąt metrów od bramy cmentarza.

Osoby przybywające pieszo z centrum uzdrowiska mogą przeciąć park zdrojowy i podążyć ul. Stanisława Moniuszki. Spacer zajmuje około 15 minut, a po drodze mijają m.in. epitafia z XIX wieku wmurowane w mur cmentarny. W pobliżu głównego wejścia do kościoła św. Bartłomieja znajduje się także replika całunu turyńskiego i kamienny krzyż, które łatwo przeoczyć w pośpiechu.

Niezwykłe fakty i mało znane wątki

Ksiądz Tomaszek natknął się na pierwsze szczątki, gdy miejscowe psy wygrzebywały ludzkie kości z płytkich grobów po wojnie trzydziestoletniej (1618–1648) oraz po starciach prusko-austriackich. Do kolekcji dołączyły później ofiary epidemii cholery z XVII i XVIII wieku, a także poszkodowani w wojnie siedmioletniej (1756–1763). Wszystkie te kości przez wiele miesięcy bielono i segregowano pod nadzorem duchownego.

Nie wszyscy wiedzą, że 10 maja 1960 roku kaplica została wpisana do rejestru zabytków pod numerem 693. Na co dzień pilnuje jej Parafia św. Bartłomieja Apostoła, a kontaktować się można przez adres [email protected] lub telefon +48 605 540 927. Duchową opiekę nad miejscem sprawuje msza święta odprawiana jedyny raz w roku – o północy z 14 na 15 sierpnia za wszystkich spoczywających w grobowcu.

Coroczne nabożeństwo o północy to jedyny moment, gdy wnętrze rozświetlają świece, a cienie trzech tysięcy czaszek tańczą po sklepieniu.

Na terenie przykościelnym uwagę przykuwa również dzwonnica z 1603 roku, ozdobiona ceramicznymi, barwnymi motywami. Stojący przed kaplicą pomnik z trójjęzycznym napisem „Ofiarom wojen ku upamiętnieniu, a żywym ku przestrodze 1914” powstał już po śmierci założyciela, jednak doskonale oddaje intencje księdza Tomaszka. Całość założenia uzupełniają grobowce i epitafia z XIX wieku, świadczące o wielokulturowej przeszłości tej części Kotliny Kłodzkiej.

Jak należy się zachować?

Kaplica jest zabytkiem sakralnym i zbiorową mogiłą, dlatego od gości oczekuje się powściągliwości i ciszy. Regulamin wprowadzony przez Parafię św. Bartłomieja zabrania fotografowania i filmowania, a także wymaga schludnego ubioru. W środku mówi się szeptem i unika zbędnych gestów, co pozwala uszanować miejsce spoczynku tysięcy osób.

Bezwzględny zakaz rejestracji obrazu i dźwięku pomaga utrzymać powagę ossuarium, a jego naruszenie spotyka się z natychmiastową reakcją opiekuna obiektu.