Muzeum Poczty Polskiej w Gdańsku mieści się na historycznym obszarze Zamczyska w obrębie Starego Miasta. Instytucja koncentruje się na działalności Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku w latach 1920–1939 oraz na pamiątkach związanych z bohaterską obroną gdańskiej poczty 1 września 1939.
Jaką historię ma miejsce, gdzie stoi muzeum?
Teren zwany Zamczyskiem rozciąga się między obecnymi nabrzeżami Motławy a Kanałem Raduni i obejmuje okolice ul. Wartkiej. W średniowieczu stał tu gród polskich namiestników, a później siedziba komtura krzyżackiego po budowie murowanego zamku około 1338 roku. Po zburzeniu zamku w 1454 roku obszar przez długi czas pozostawał niezabudowany.
W XVII wieku na północnej części Zamczyska wzniesiono Dom Poprawy, który w 1790 roku przekształcono w więzienie. W XIX wieku w miejscu tym powstał Królewski Szpital Garnizonowy nr 2. Na mocy postanowień traktatu wersalskiego z 1919 roku niemieckie wojska opuściły Gdańsk; w wyniku decyzji polsko‑gdańskiej komisji majątkowej północne skrzydło budynku przejęli Polacy, a część zachodnia pozostała w gestii miasta.
Jak przebiegała obrona Poczty Polskiej 1 września 1939?
Placówka Polskiego Urzędu Pocztowo-Telegraficznego nr 1 przy placu Heweliusza była główną placówką pocztową Polski w Wolnym Mieście Gdańsku i miała łączność telefoniczną z Polską. Około godziny 4:45 1 września 1939 jednostki Schutzpolizei oraz oddziały SS — wśród nich SS Wachsturmbann „Eimann” i SS‑Heimwehr Danzig — uderzyły na budynek poczty równocześnie z atakiem na Westerplatte.
Początkowy szturm dowodzony przez Leutnanta der Polizei Gerta Heinricha został odparty przez pocztowców ogniem, w tym z broni maszynowej, oraz przez obrzucenie napastników granatami. Następnie pod dowództwem Oberst der Polizei Williego Bethke atak kontynuowano z użyciem pojazdów opancerzonych ADGZ oraz artylerii. Po kolejnych atakach i detonacjach ładunków wybuchowych Niemcy opanowali część gmachu; bronili się pocztowcy, którzy schronili się w piwnicach. Do piwnic wpompowano benzynę i podpalono pomieszczenia. Około godziny 19:00 obrońcy podjęli decyzję o kapitulacji. Dyrektor Jan Michoń niósł białą flagę i został zastrzelony. Naczelnik Józef Wąsik zginął w ataku przy użyciu miotacza ognia. Aresztowanych pocztowców skazał niemiecki sąd na karę śmierci; wyroki wykonano 5 października 1939 roku.
Co prezentuje muzeum i jakie ma zbiory?
Muzeum gromadzi drukowane, rękopiśmienne i ikonograficzne materiały związane z działalnością patriotyczno‑społeczną Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku oraz z funkcjonowaniem Poczty Polskiej na tym obszarze w latach 1920–1939. Instytucję utworzono w 1979 roku; do 2003 roku była oddziałem Muzeum Poczty i Telekomunikacji we Wrocławiu, a od 2003 należy do Muzeum Historycznego Miasta Gdańska, które od 2018 roku działa pod nazwą Muzeum Gdańska.
W Sali głównej pokazano relacje świadków obrony, kopię planu akcji sporządzonego 3 lipca 1939 przez Polizeiobermeistra Ericha Goertza oraz replikę niemieckiej armaty polowej 7,5 cm Le.IG 18 — dwa takie działa ostrzeliwały budynek 1 września. W nowej ekspozycji znajdują się przedmioty wydobyte podczas ekshumacji w 1991 roku: medaliki, okulary, złota obrączka, fragmenty mundurów i guzik z orzełkiem z widocznym śladem przestrzału.
Jak wygląda "Pokój naczelnika" i Sala Polonii Gdańskiej?
W Pokoju naczelnika odtworzono stanowisko pracy urzędnika z okresu międzywojennego: biurko, przybory kancelaryjne, spluwaczka oraz fotografie z 1928 roku z okazji dziesięciolecia Poczt i Telegrafów. Ekspozycja obejmuje także urządzenia telekomunikacyjne — dalekopis, telegraf i telegraf Hughesa — oraz znaczki i listy ostemplowane przez urzędy Poczty Polskiej w Gdańsku. Wśród dokumentów znajdują się materiały dotyczące prezesów Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafów RP: dr. Kazimierza Lenartowicza i Józefa Zakrzewskiego.
Sala Polonii Gdańskiej prezentuje świadectwa aktywności Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku, obejmujące także Sopot i mniejsze miejscowości. Pokazano tam sztandar Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej, elementy wyposażenia szkół polskich oraz dokumenty organizacji takich jak Gmina Polska, Związek Polaków, Gdańska Macierz Szkolna czy Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. W zbiorach znalazły się też pamiątki klubu sportowego Gedania, założonego w 1922 roku.
Co upamiętnia otoczenie muzeum?
Na dziedzińcu i przed wejściem stoją tablice ku czci obrońców Poczty Polskiej; najstarsza z nich odsłonięta została w 1946 roku. Pomnik Obrońców Poczty Polskiej na placu odsłonięto 1 września 1979. Posąg przedstawia umierającego pocztowca, któremu bogini zwycięstwa Nike podaje karabin; z torby wysypują się listy, a nad Nike wzlatują gołębie. Elementy założenia pomnikowego obejmują kamienne fale z wyobrażeniem orderu Virtuti Militari i pieczęci Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafu RP.
Na murze odgradzającym dziedziniec umieszczono brązową płaskorzeźbę z 1979 roku oraz tablicę upamiętniającą nadanie obrońcom tytułów honorowego obywatela Gdańska w 1998 roku. Pod murem, w którym w 1939 roku stali broniący się pocztowcy, w 2005 roku zainstalowano cegiełki z odciskami dłoni — Pomnik Łączący Pokolenia.
Muzeum działa jako oddział Muzeum Gdańska od 2003 roku.
Informacje praktyczne
- Adres: plac Obrońców Poczty Polskiej 1/2, 80-800 Gdańsk — wyznacz trasę w Google Maps
- Telefon: +48585733128
- Strona internetowa: muzeumgdansk.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,5 (1 397 opinii)
